Μποτσουάνα: το αουτσάιντερ που έγινε φαβορί

Η Μποτσουάνα έκανε το ντεμπούτο της ως ανεξάρτητο κράτος στη διεθνή σκηνή, στα μέσα της δεκαετίας του 1960, σε συνθήκες κάθε άλλο παρά ευνοϊκές. Στο ξεκίνημά της, η Μποτσουάνα ήταν ένα κράτος της υποσαχάριας Αφρικής, περίκλειστο και με τη μεγαλύτερη έκτασή του – σχεδόν το 70% –  να καλύπτεται από την έρημο Καλαχάρι, περιστοιχισμένο από κράτη, που βασανίζονταν από έριδες -εσωτερικές και με τρίτους- με μηδενική παραγωγική ικανότητα και απογοητευτική οικονομική δραστηριότητα. Η κατάσταση της χώρας φαινόταν δυσοίωνη, ακόμα και σε σύγκριση με τις υπόλοιπες πρώην αφρικανικές αποικίες.

Παρόλα αυτά, η Μποτσουάνα κατάφερε να ανατρέψει όλα τα προγνωστικά, τα οποία προφανώς ήταν εις βάρος της. Πλέον, χαρακτηρίζεται ως μια από της πιο σταθερά αναπτυσσόμενες αφρικανικές οικονομίες. Παράλληλα, θεωρείται μια από της ασφαλέστερες χώρες της Αφρικής, ενώ η διαφάνεια των θεσμών της και η δημοκρατική της διακυβέρνηση αποτελεί πρότυπο πολιτικής σταθερότητας.

Φυσικά, ούτε η γεωγραφική διαμόρφωση της χώρας άλλαξε ούτε η γεωπολιτική της θέση. Ποιος ήταν, λοιπόν, ο συνδυασμός σωστής διακυβέρνησης, διεθνούς στήριξης και ευμενών συγκυριών, που οδήγησε μια τόσο άτυχη χώρα στην επίτευξη πολιτικής και κοινωνικής σταθερότητας, οικονομικής ευημερίας και βιώσιμης αναπτυξιακής πορείας; Πολλά γεγονότα μπορούν να διεκδικήσουν μια θέση σε αυτή τη λίστα, κάποια, όμως, φέρουν μεγαλύτερη βαρύτητα από άλλα.

Ένας χαρισματικός ηγέτης

Το σημαντικότερο ρόλο στη σύγχρονη πορεία της Μποτσουάνα έπαιξε ένας πραγματικά χαρισματικός και τολμηρός ηγέτης. Πρόκειται για τον τελευταίο κληρονομικό μονάρχη και πρώτο εκλεγμένο πρόεδρο της Δημοκρατίας της Μποτσουάνα, Seretse Khama.

Ο Seretse έγινε βασιλιάς σε ηλικία μόλις 4 ετών, με τον αδερφό του πατέρα του να εκτελεί χρέη αντιβασιλέα, μέχρι ο πρώτος να ολοκληρώσει τις σπουδές του στις πολιτικές επιστήμες, στο Λονδίνο. Ήταν εκεί που ο μελλοντικός πρόεδρος της Μποτσουάνα γνώρισε τη λευκή Βρετανίδα -κοινής καταγωγής-, η οποία θα γινόταν η πρώτη κυρία της Μποτσουάνα. Και, παρόλο που η επιλογή της συντρόφου του δεν έκρυβε πολιτικές σκοπιμότητες, αποτέλεσε οπωσδήποτε τον καταλύτη που οδήγησε σε μια σειρά από πολιτικά γεγονότα. Ήταν η έξυπνη διαχείριση αυτών των γεγονότων που έθεσε τις βάσεις για το μέλλον της χώρας.

Η αντίδραση του θείου του και ορισμένων μελών της φυλής του ήταν το πρώτο εμπόδιο που κλήθηκε να αντιμετωπίσει ο Seretse. Οι αντιδράσεις της Μεγάλης Βρετανίας , της οποίας η τότε Μπετσουαναλάνδη αποτελούσε προτεκτοράτο, αλλά και της γειτνιάζουσας Νοτίου Αφρικής, η οποία βίωνε τη μάστιγα του Άπαρχαϊντ, ήταν το επόμενο.

Εν συντομία, ο διαφυλετικός γάμος του Khama με τη Ruth Williams έγινε η αιτία αποξένωσης του τότε βασιλιά από το θείο του και η προσωρινή απαξίωσή του από το συμβούλιο της φυλής του. Με επιμονή και υπομονή, το ζεύγος Khama κατάφερε τελικά να κερδίσει την εμπιστοσύνη του λαού της Μποτσουάνα και της βασιλικής οικογένειας της χώρας.

Τα πράγματα αποδείχθηκαν περισσότερο δύσκολα στην περίπτωση της Μ. Βρετανίας, η οποία δεν έτρεφε καμία ιδιαίτερη συμπάθεια για το βασιλικό ζεύγος της Μποτσουάνα. Αντιθέτως, οι οικονομικές σχέσεις, που η βρετανική κυβέρνηση διατηρούσε με τη Νότιο Αφρική, της επέβαλαν να διατηρήσει αρνητική στάση απέναντι στο διαφυλετικό ζεύγος. Αποτέλεσμα της σχέσης αυτής, ήταν η απόφαση επιβολής εξορίας στο ζεύγος και η αποστέρηση του Seretse από το κληρονομικό του δικαίωμα στην εξουσία της Μποτσουάνα.

Καθοριστικό ρόλο στην ανατροπή της δυσμενούς κατάστασης του ζεύγους Khama διαδραμάτισε η κοινή γνώμη. Οι διαρκείς διαμαρτυρίες για την απόφαση της Βρετανικής κυβέρνησης οδήγησαν στην επιστροφή του ζεύγους στη Μποτσουάνα, με την ιδιότητα απλών πολιτών. Ο Seretse ήταν πλέον σε θέση να δρομολογήσει την ανεξαρτησία της χώρας του από τη βρετανική αποικιοκρατία, στόχο τον οποίο πέτυχε το 1966.

Όσον αφορά στην απαγόρευση ανάληψης του βασιλικού αξιώματος, η λύση του Khama ήταν απλή και καθοριστική για το πολιτικό σκηνικό του νεοσύστατου κράτους: κατάργηση της βασιλείας και διεξαγωγή εκλογών, οι οποίες ανέδειξαν τον Seretse ως τον πρώτο εκλεγμένο πρόεδρο της χώρας.

Έτσι ο Seretse Khama άφησε –μεταξύ άλλων- κληρονομιά στη Μποτσουάνα μια πολιτική δυναστεία, που βρίσκεται ακόμα στο προσκήνιο της χώρας, ενώ καλλιέργησε και τη συνείδηση, η οποία αποτελεί τη βάση για τη διατήρηση της δημοκρατίας μέχρι σήμερα.

Το «διαμάντι της Αφρικής»

Ένα επιπλέον ευεργετικό κληροδότημα του Seretse Khama είναι ο εντοπισμός πολύτιμων λίθων -κυρίως διαμαντιών- στο τμήμα της Μποτσουάνα, που συνορεύει με τη Νότιο Αφρική, σε συνδυασμό με τη διασφάλιση της εκμετάλλευσης των αποθεμάτων από τους γηγενείς, και όχι από ξένες κυβερνήσεις.

Η ευτυχής συγκυρία ήταν ότι η ανακάλυψη αυτής της σημαντικότατης πηγής εισοδήματος, συνέπεσε χρονικά με το τέλος της αποικιοκρατίας και το νέο ξεκίνημα της χώρας στις διεθνείς αγορές. Έτσι, η Μποτσουάνα έκανε ήδη από το 1967 στροφή στις εξαγωγές, με τα διαμάντια και το βοδινό κρέας να αποτελούν σχεδόν τα μοναδικά προϊόντα που εξασφάλιζαν την οικονομική ευημερία της χώρας.

Φυσικά, η εξάρτηση μιας οικονομίας από ένα μοναδικό αγαθό, φέρει τα χαρακτηριστικά μονοκαλλιέργειας και δεν κρίνεται ασφαλής για καμία χώρα. Εντούτοις, δεν μπορεί να αγνοηθεί το γεγονός ότι τα διαμάντια της Μποτσουάνα έπαιξαν το σημαντικότερο ρόλο στη μετά-αποικιοκρατική οικονομική εξέλιξη της χώρας, ενώ διασφάλισαν ότι η Μποτσουάνα δεν αντιμετώπισε αυτό που στην Αφρική χαρακτηρίζεται «η κατάρα των πόρων».

Βιώσιμος τουρισμός πολυτελείας

Ο τουρισμός προωθήθηκε έντονα από την κυβέρνηση της Μποτσουάνα σχετικά πρόσφατα, μόλις τη δεκαετία του 1990, σε μια προσπάθεια διαφοροποίησης της εξαγωγικής δραστηριότητας της χώρας, η οποία στηριζόταν σχεδόν εξ’ ολοκλήρου στα διαμάντια και τα βοοειδή. Δεδομένου ότι η περίκλειστη χώρα της υποσαχάριας Αφρικής αποστερείται του κλασσικότερου τουριστικού αγαθού όλων των εποχών, τη θάλασσα, είναι άξιο θαυμασμού πως η Μποτσουάνα κατάφερε να δημιουργήσει ένα τόσο σημαντικό δίκτυο τουριστικής προσέλευσης υψηλών οικονομικών αποδόσεων και εξίσου υψηλών απαιτήσεων.

Γενικά, ο τουρισμός στη Μποτσουάνα δεν αποτελεί οικονομική επιλογή. Εντούτοις, προσφέρει στον επισκέπτη μια μοναδική εμπειρία, μέσω της πρόσβασης σε ακραία τοπία, που συνδυάζονται με πολυτελή καταλύματα. Από το μοναδικό οικοσύστημα που φιλοξενείται στο μεγαλύτερο μεσόγειο Δέλτα του πλανήτη, στον ποταμό Οκαβάνγκο, μέχρι την άγρια ομορφιά της ερήμου Καλαχάρι, η Μποτσουάνα προσφέρει την αφρικανική ομορφιά και ένα βαθμό ασφάλειας που δύσκολα συναντάται σε άλλες χώρες της αφρικανικής ηπείρου.

Σήμερα, η Μποτσουάνα αποτελεί ιδανικό παράδειγμα βιώσιμης τουριστικής ανάπτυξης και προώθησης εναλλακτικών μορφών τουρισμού, δεδομένου ότι βασίζει τον τουρισμό της στην πλούσια βιοποικιλότητα και την ιδιαίτερη φυσική ομορφιά της, σεβόμενη το ευαίσθητο οικοσύστημα του Οκαβάνγκο και προωθώντας τη συνύπαρξη των επισκεπτών με τα είδη, που διαβιούν στα πάρκα οπού πραγματοποιούνται σαφάρι. Και όλα αυτά πραγματοποιήθηκαν σε μια εποχή, που οι έννοιες της βιωσιμότητας και των ειδικών τουριστικών προϊόντων βρίσκονταν σε εξαιρετικά πρώιμο στάδιο.

Και, μπορεί ο τουρισμός να μην αποτελεί τη σημαντικότερη εξαγωγική βιομηχανία για την χώρα, αποτελεί όμως μακράν τη σημαντικότερη πηγή εξαγωγών στον τομέα των υπηρεσιών. Εντούτοις, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η Μποτσουάνα όχι μόνο ανάπτυξε τον τουριστικό τομέα της εν απουσία ισχυρών συγκριτικών πλεονεκτημάτων, αλλά επιπλέον κατάφερε να μην εξαρτηθεί οικονομικά εξ ολοκλήρου από έναν κλάδο ο οποίος, κατά κοινή ομολογία, παρουσιάζει ευαισθησία σε εξωγενείς και αστάθμητους παράγοντες.

Παράδειγμα προς μίμηση

Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο είναι το γεγονός ότι, παρόλο που η χώρα συμπεριλήφθηκε στην αρχική λίστα των Ελάχιστα Αναπτυγμένων Χωρών, το 1971, αποτέλεσε επίσης την πρώτη χώρα, που κατάφερε να αποφοιτήσει από αυτήν, το 1994, δίνοντας το έναυσμα για τη δημιουργία της διαδικασίας αποφοίτησης, για πρώτη φορά μετά από 23 χρόνια ύπαρξης της λίστας. Μιλώντας με στοιχεία, μπορούμε να επιβεβαιώσουμε ότι η πορεία της χώρας προς την επίτευξη βιώσιμης ανάπτυξης είναι εντυπωσιακή.

Από άποψη οικονομικής αύξησης, η Μποτσουάνα κατάφερε με την πάροδο των χρόνων να αυξήσει σταθερά το Ακαθάριστο Εθνικό της Εισόδημα κατά κεφαλήν, από 70 US$ το 1962 σε 6.750 US$ το 2016, ενώ το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν της αυξήθηκε από 35,6 εκατ. US$ το 1962 σε 15,58 δις US$ το 2016. Επιπροσθέτως, η χώρα παρουσιάζει αξιοπρεπείς, αν και όχι εξαιρετικές, επιδόσεις στους δυο κοινωνικό-οικονομικούς δείκτες, τους οποίους το UNDESA κρίνει κατάλληλους για την αξιολόγηση της αναπτυξιακής πορείας των Ελάχιστα Αναπτυγμένων Χωρών.

Σε κάθε περίπτωση, οι αναπτυξιακές επιδόσεις της Μποτσουάνα οφείλουν να αντιμετωπίζονται με κάποια ελαστικότητα, δεδομένου ότι, παρά το ότι υπήρξε μέρος μιας οργανωμένης, συνειδητής προσπάθειας της διεθνούς κοινότητας για την επίτευξη βιώσιμης ανάπτυξης σε μια ομάδα ιδιαίτερα ευπαθών χωρών, η Μποτσουάνα δεν ήταν απλώς η πρώτη χώρα που αποφοίτησε, αλλά απέχει από την επόμενη αποφοίτηση 13 ολόκληρα χρόνια. Το γεγονός αυτό σηματοδοτεί ότι η υπό εξέταση χώρα έχει διανύσει τη μεγαλύτερη περίοδο χωρίς την αυστηρή καθοδήγηση της διεθνούς κοινότητας και χωρίς να επωφελείται της εξαιρετικά ευνοϊκής μεταχείρισης που δέχονται οι υπόλοιπες χώρες της λίστας, ακόμα και για χρόνια μετά την αποφοίτησή τους από αυτή.

Σύννεφα στον παράδεισο;

Αξιέπαινη, λοιπόν, η οικονομική πορεία της χώρας, άξια θαυμασμού η σταθερότητα και η αναπτυξιακή πολιτική της και άξια συγχαρητηρίων η τουριστική πολιτική που προωθεί το σεβασμό προς το περιβάλλον και την αρμονική συνύπαρξη με αυτό.

Τι επιφυλάσσει όμως το μέλλον;

Η παγκόσμια οικονομική κρίση δεν θα μπορούσε να μην επηρεάσει τον αφρικανικό παράδεισο. Η οικονομία της Μποτσουάνα βίωσε την κρίση μέσω της μείωσης της ζήτησης και της επακόλουθης πτώσης της τιμής των διαμαντιών. Ως αποτέλεσμα, ήδη από το 2009 παρατηρείται αύξηση της ανεργίας, πρόβλημα το οποίο μέχρι σήμερα δεν έχει αντιμετωπιστεί ικανοποιητικά.

Το οικονομικό βάρος της μείωσης του εμπορίου διαμαντιών εξισορροπήθηκε σημαντικά από τον τουριστικό κλάδο, ο οποίος φαίνεται να είναι πλέον μια εδραιωμένη εξαγωγική βιομηχανία της Μποτσουάνα. Επεξηγηματικά, αν και τα τελευταία χρόνια, κυρίως μετά το 2010, παρατηρείται μια –σχετικά μικρή- πτώση των τουριστικών αφίξεων, τα έσοδα από τουριστικές αποδείξεις παρουσιάζουν σταθερή αύξηση.

Όσον αφορά στην πολιτική αστάθεια της ευρύτερης περιοχής, αυτή δεν φαίνεται να απειλεί άμεσα την ασφάλεια της Μποτσουάνα. Εντούτοις, ο απερχόμενος πρόεδρος Ian Khama –γιός του θρυλικού Seretse- κατάφερε με την ευθύτητα και την έκφραση των αυστηρά δημοκρατικών πεποιθήσεών του να δημιουργήσει ένα ελαφρώς ανταγωνιστικό κλίμα με λιγότερο δημοκρατικούς ηγέτες της ευρύτερης περιοχής[1], τους οποίους ουσιαστικά κατηγόρησε για εκμετάλλευση εξουσίας.

Ίσως, όμως, η σημαντικότερη απειλή που αντιμετωπίζει σήμερα η Μποτσουάνα, αφορά τη διατήρηση του εύθραυστου οικοσυστήματος του Οκαβάνγκο, δεδομένου ότι η περιβαλλοντική προστασία του Δέλτα δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη Μποτσουάνα. Αν και η Συνθήκη Ραμσάρ (1996) ρυθμίζει τη διασυνοριακή προστασία του Δέλτα, η Ναμίμπια και η Αγκόλα –οι οποίες μοιράζονται το οικοσύστημα στα βόρια της Μποτσουάνα- δε φαίνονται πρόθυμες να συμμορφωθούν. Επιπλέον, η ανθρώπινη παρουσία που συνοδεύει την τουριστική δραστηριότητα αποτελεί πάντοτε έναν αστάθμητο επιβαρυντικό παράγοντα για το περιβάλλον, παρά την ουσιαστική προσπάθεια των ντόπιων να ενσωματώσουν την έννοια της βιωσιμότητας στην τουριστική εμπειρία που προσφέρει η χώρα.

Εν κατακλείδι, θα ήταν άτοπο να υποστηριχθεί πως η Μποτσουάνα ενδέχεται να αντιμετωπίσει στο άμεσο μέλλον κάποιο ανυπέρβλητο εμπόδιο ή να βρεθεί αντιμέτωπη με καταστάσεις στις οποίες δεν θα μπορούσε να ανταποκριθεί. Επιπλέον, οι κάτοικοι και οι κυβερνώντες της χώρας έχουν αποδείξει περίτρανα ότι είναι περισσότερο από ικανοί να ανταποκριθούν σε απρόβλεπτες καταστάσεις και να προσαρμοστούν σε νέα δεδομένα. Επομένως, δεν θα ήταν άτοπο να υποστηριχθεί πως η Μποτσουάνα αναμένεται να παραμείνει το success story της Αφρικής για πολλά χρόνια ακόμα.

 

Πολίτη Βασιλική-Αλεξάνδρα

 

Υποσημειώσεις:

[1] Ο λόγος γίνεται για τις δηλώσεις του νεότερου Khama αναφορικά με τον πρώην πρόεδρο Mugabe και τον πρόεδρο Kabila.

 

Παραπομπές και ενδεικτική βιβλιογραφία:

Basdevant O. (March 2008) Are Diamonds Forever? Using the Permanent Income Hypothesis to Analyze Botswana’s Reliance on Diamond Revenue. IMF Working Paper 08. African Department.

Henderson W. (1 January 1990) Seretse Khama: A Personal Appreciation, African Affairs, Volume 89, Issue 354, Pages 27–56, Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a098278. (Ανακτήθηκε: 15/03/2018)

Kalikawe, Μ., (2001), A country case study. Botswana: Integrating Biodiversity into the Tourism Sector, Presentation made to the UNEP International Workshop on Best practices and Country Case Studies, Mexico City.

News Wires (30 Μαρτίου 2018)   Ian Khama to step down as Botswana’s president after ‘farewell tour’. France24. Διαθέσιμο σε http://www.france24.com/en/20180330-botswana-ian-khama-step-down-president-after-farewell-tour. (Ανακτήθηκε: 5/04/2018)

UNDESA/CDP: Handbook on the Least Developed Country Category: Inclusion, Graduation and Special Support Measures, Second Edition, Οκτώβριος 2015

Για στοιχεία σχετικά με τη Μποτσουάνα, βλ. World Bank, διαθέσιμο στο https://data.worldbank.org/country/botswana. (Ανακτήθηκαν: 20/04/2018)

Μάγια Τσόκλη (8 Ιουνίου 2017). Botswana: Το διαμάντι της Αφρικής. Travels By Travelers. Διαθέσιμο σε: http://travelsbytravelers.com/botswana-%CF%84%CE%BF-%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CE%BC%CE%AC%CE%BD%CF%84%CE%B9-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B1%CF%86%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82/. (Ανακτήθηκε: 5/04/2018).

 

*Δήλωση αποποίησης πνευματικών δικαιωμάτων της φωτογραφίας βάσει του άρθρου 25 «χρήση για λόγους ενημέρωσης» του Ν. 2121/1993 περί πνευματικής ιδιοκτησίας, συγγενικών δικαιωμάτων και πολιτιστικών θεμάτων

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s